مدّوا مدّى مدّا امددن ودر مفرد امر غايب نيز خواه مذكّر وخواه مؤنّث باشد همين چهار وجه جايز است ، چون ليمدّ ليمدّ ليمدد به فكّ ادغام ، وبر اين قياس است حال نهى چون لا يمدّ لا يمدّ لا يمدّ لا يمدد وحال جحد چون لم يمدّ لم يمدّ لم يمدّ لم يمدد « 1 » .

--> - اينصورت جايز است كه بدال دوّم فتحه دهيم ومدّ بگوئيم زيراكه فتحه أخف حركات است وجايز است بدال دوّم كسره دهيم زيراكه إذا التقى السّاكنين حرّك بالكسر يعنى وقتيكه دو ساكن ملاقاة كردند دوّم را حركت ده بكسره ومدّ بگوئيم وجايز است بدال دوّم ضمّه دهيم وتابع حركت ما قبل نمائيم كه دال اوّل است ومدّ بگوئيم وجايز است فكّ ادغام نموده يعنى ادغام نكنيم وامدد بگوئيم . ( 1 ) بدانكه ادغام بر سه قسم است واجب وجايز وممتنع امّا ادغام واجب مشروط است به يازده شرط اوّل آنكه دو حرف همجنس در يك كلمه باشند مثل مدّ كه در أصل مدد بود واگر در دو كلمه باشد مثل جعل لك در اين صورت جايز مىشود ونه واجب دوّم آنكه هر دو حرف در اوّل كلمه نباشند مانند ددن سيّم آنكه اوّل دو حرف متّصل به ادغام شده نشود مثل جسّيس وچهارم آنكه اين دو حرف نباشند در وزنى كه ملحق شده به غير مثل اقعنسس كه ملحق به احرنجم است ومثل قردد كه ملحق به جعفر است پنجم آنكه اين دو حرف نباشند در اسمى كه بر وزن فعل است مثل طلل ومدد ششم آنكه نباشند اين دو حرف در اسمى كه بر وزن فعل است مثل ذلل وجدد كه جمع ذلول وجديد است هفتم آنكه نباشند در اسمى كه بر وزن فعل است نحو لمم وكلل هشتم آنكه نباشند در اسمى كه بر وزن فعل است مثل درر وجدد كه جمع جدّه است ، ودر اين هفت صورت ادغام ممتنع است ودر سه صورت باقي دو وجه جايز است ادغام وفكّ اوّل آنكه حركت حرف ثاني عارضى نباشد مثل اخصص بي كه در أصل اخصص أبى بود حركت همزه را بماقبل دادند كه صاد باشد وهمزه را به غير قياس انداختند اخصص بي شد دوّم آنكه دو حرف هم مثل نباشند هر دو تا ياء كه حركت ثاني لام باشد مثل حيى وعيى سيّم آنكه هر دو حرف نباشند در افتعل مثل استتر واقتتل ودر سه صورت ديگر هم دو وجه جايز است اوّل آنكه در اوّل مضارعى دو تاء جمع شود مثل تتجلّى وتتذكر وتتضارب امّا در صورت ادغام بايد همزه بياورى دوّم آنكه دو حرف در مضارعى باشد كه مجزوم است بسكون يا در فعل امر باشند مثل قوله تعالى وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ وقوله تعالى وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ